Charles Darwin Week

Op 17 en 18 september 2009 vond het eindcongres van het onderzoeksprogramma Evolution & Behaviour plaats in Amsterdam.

Het symposium maakte deel van de Darwinweek, die NWO samen met de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) organiseerde.

Hieronder vindt u een korte foto-impressie en een overzicht van de gehouden presentaties.

The Evolution of Women's Sexuality: Long-term Bonds and Extra-Pair Sex

Vrouwen hijsen zich tijdens de vruchtbare dagen van hun cyclus niet in blote jurkjes, maar besteden wel duidelijk meer aandacht aan hun uiterlijk. Zo duidelijk, dat het andere geslacht het waarneemt.
Dat blijkt uit een experiment waarover de Amerikaanse hoogleraar psychologie Martie Haselton vertelde tijdens het NWO-congres Human Evolution and Behaviour in Amsterdam op 17 en 18 september. Haselton, werkzaam aan de Universiteit van Californië in Los Angeles, onderzoekt hoe vrouwen zich gedragen op de dagen rond hun eisprong. Tijdens de proef liet ze mannen foto’s zien van vrouwen tijdens en buiten de vruchtbare dagen in hun cyclus. De gezichten van de vrouwen werden afgeplakt, zodat de mannen zich konden concentreren op kleding en haardracht. In de meeste gevallen wezen de mannen de vruchtbare vrouwen aan als de meest aantrekkelijke. En dan hadden de heren nog niet eens hun stemmen gehoord. Die veranderen volgens Haselton namelijk ook wezenlijk vlak voor en tijdens de eisprong. Ze liet de congresbezoekers een voorbeeld horen van een vrouw die zich voorstelt: ‘Hi, I’m Jane.’ Op haar vruchtbare dag klonk Jane’s introductie een stuk levendiger en sprak ze hoger. Dikke kans dat Jane diezelfde dag ook een paar keer met haar moeder belde. Tijdens hun vruchtbare dagen trekken vrouwen namelijk meer naar hun moeder toe, ontdekte Haselton. Vaders moeten het tijdens deze dagen juist met minder aandacht van hun dochters stellen.
Zoveel signalen, geen man die niet doorheeft wanneer hij een vrouw moet hebben, zou je zeggen. Als hij nageslacht wil tenminste. Maar daar denkt hij natuurlijk niet bewust bij na. Daar heeft de pil wel voor gezorgd. Wat het effect van die pil weer is op het gedrag van vrouwen, de pil neemt immers de natuurlijke cyclus over en schakelt daarmee wellicht de invloed van die natuurlijke cyclus deels uit, gaat Haselton de komende jaren onderzoeken.

Pheromones in reproductive behaviour

Aantrekkelijke mannen stinken. Maar daar merken vrouwen op hun vruchtbare dagen niets van.
Drie weken lang vindt ze zijn lichaamsgeur zo smerig dat ze het liefst zo ver mogelijk uit zijn buurt blijft, hoe knap hij ook is. Dan ineens zijn er twee dagen dat ze hem eigenlijk best lekker vindt ruiken. Heeft hij zich beter gewassen, een betere deodorant gebruikt? Nee hoor, de vrouw heeft haar eisprong.
Het is een van de opmerkelijke onderzoeksresultaten die gedragswetenschapper Karl Grammer presenteerde tijdens het NWO-congres Human Evolution and Behaviour in Amsterdam op 17 en 18 september. Grammer is wetenschappelijk directeur van het Ludwig Boltzmann Instituut voor urbane ethologie in Wenen en hoogleraar antropologie. Hij verdiept zich al jaren in de invloed van lichaamsgeuren op menselijk gedrag. Jarenlang hebben we deze invloed onderschat, is Grammers overtuiging. Wetenschappers gingen er vanuit dat vooral wat de mens zag en hoorde, bepaalde hoe hij handelde. Maar onder meer het onderzoek van Grammer laat zien dat onze neus minstens zo leidend is. Zo toonde hij ook aan dat mannen waarschijnlijk kunnen ruiken wanneer vrouwen ovuleren.
De onderzoeksresultaten laten zien dat geur niet alleen bij dieren maar ook bij mensen een belangrijke rol speelt in het voortplantingsgedrag. Een vraag die zich opdringt is of we zullen uitsterven door dagelijkse douchebeurten en parfums. Het is zeker dat deze moderne hygiënegewoonten die de natuurlijk lichaamsgeur verdrijven hun invloed hebben, meent Grammer. Wat het lange termijn effect is, wil hij graag nader onderzoeken. Wijzend naar de foto van een dame in witte jas die haar neus in de oksel van een man duwt: ‘Dat kan door mensen die dit soort werk verrichten. The sniffers.’

Kate Lessells

The Evolutionary Sources of Consummate Cooperation

Postersessie

Evolution of Cultures and Culture (pdf)

Goudsblom schetst in zijn voordracht de geschiedenis van het begrip evolutie. Soms duikt het al op in de klassieken. Na de Verlichting en geologische ontdekkingen dat de aarde ouder is dan de bijbel, werd evolutie een breed gebruikt begrip omdat er constant verandering waarneembaar is, tegenover het oude statische denken in landbouwcycli. Evolutie raakte in diskrediet als idee van een blanke elite en daardoor teruggedrongen tot een puur biologisch begrip. Nu wordt het begrip weer overal gebruikt, ook als uitleg aan het brede publiek.
Goudsblom bestrijdt dat cultuur een onderdeel van de biologie is, omdat alles uit de hersenen afkomstig zou zijn. Het gaat om geaccumuleerde, collectieve kennis (spraak, werktuiggebruik). Goudsblom ziet 3 opeenvolgende, onomkeerbare transitiefases in de menselijke evolutie: die van het vuur, landbouw en industrie. Die eerste fase heeft ons afhankelijk gemaakt van brandstof, waardoor de mens fundamenteel van dieren verschilt.

Serge Daan

Neandertals in perspective

Evolutie heeft ook geleid tot verschillende menssoorten. Tegenwoordig gebruikt men niet alleen archeologie, maar ook DNA studies, waardoor bijvoorbeeld de kennis over het verspreidingsgebied van de Neanderthaler opgerekt werd. De moderne mens en Neanderthaler hebben een gemeenschappelijke voorouder, pas een half miljoen jaar geleden, terwijl de scheiding tussen chimpansee en bonobo 5-7 miljoen jaar oud is. Roebroeks geeft een overzicht van mogelijke redenen waarom de Neanderthaler het niet gered heeft. Bij de gebruikelijke uitleg (cognitief verschil tussen homo sapiens en Neanderthaler) plaatst hij vraagtekens omdat de Neanderthaler bijvoorbeeld ook de capaciteit had om te praten, werktuigen bouwde en grote hersenen had. De Neanderthaler joeg op grote prooien in topconditie, de moderne mens had een diverser eetpatroon. De Neanderthaler had een grotere energiebehoefte, maar door biologische beperkingen (bouw van het been) een kleinere actieradius. Onder meer om die redenen investeerde hij minder dan de moderne mens in innovatie. Hij investeerde niet in een vuurplaats en gebruikte slechts lokaal materiaal. Uiteindelijk kon de moderne mens dezelfde prooi beter vangen, en zo nodig ook op ander voedsel terugvallen waardoor hij meer gezonde kinderen kreeg. Qua caloriebehoefte vergelijkt Roebroeks de Neanderthaler en de moderne mens als een SUV versus een Prius. Een wetenschappelijk interessante vraag is waarom groepen moderne mensen als neanderthalers hebben geleefd (Tasmanië) en toch overleefden.

Paul Mellars (links) en Richard Klein (rechts)

The dawn of Homo sapiens

Ruth Mace (links), Liesbeth Sterck (midden) en Serge Daan (rechts)